Op 15 januari 2007 keurde het college het concept van de “stille ruimte” goed en gaf opdracht om een haalbaarheidsonderzoek op te starten. Door het realiseren van een inter-levensbeschouwelijke stille ruimte wil de stad een plek bieden aan zoveel mogelijk burgers om op hun eigen manier uitdrukking te geven aan hun levensbeschouwelijke overtuiging. Hiermee wil men ook beantwoorden aan de pluriformiteit van de maatschappij, zeker in een stad als Antwerpen. De stille ruimte moet daarnaast niet zo stil zijn. Binnen de stad is er al langer een groeiende vraag om belangrijke (levensbeschouwelijke) momenten in het leven van een mens (zoals huwelijken, lentefeesten, dopen, maar geen gewone misvieringen of gebedsstonden) een plaats te geven.

Tevens zal het harmoniepark door het district Antwerpen vernieuwd worden. In het ontwerp wordt er vanuit gegaan dat, ondanks alle huidige gebreken, de oorspronkelijke kwaliteit van het park als ensemble met het gebouw nog aanwezig is. Er wordt dan ook voorgesteld om het ensemble dat refereert aan het burgerlijke leven uit de 19de eeuw als een ‘gesamtkunstwerk’ te benaderen. Het voorstel voor het harmoniegebouw is dan ook een terughoudend voorstel tegenover het oorspronkelijke ontwerp waarbij o.a. de relatie tussen het park en het gebouw terug hersteld zullen worden. De landschapstuin vormt het kader van het gebouw en staat ermee in dialoog.

Het ensemble biedt een uitstekende neutrale basis voor de specifieke opgave. De ruimtelijke en architecturale kwaliteiten die het gebouw de Harmonie heeft in combinatie met de landschappelijke potentie van het park zijn in vele opzichten een aantrekkingspunt.

4.2.1 Uitgangspunten Harmoniegebouw

Met het project Stille Ruimte willen het district het park en de stad de zaal Harmonie, de aanpalende Orangerie en het standbeeld een nieuw leven inblazen en haar oorspronkelijke uitstraling herstellen.

In de Stille Ruimte wenst de stad vier functies te bundelen:

• Het is een plek waar speciale levensbeschouwelijke diensten (uitvaarten, huwelijken, …) plaatsvinden, ook voor mensen die nu niet terecht kunnen of willen in de bestaande kerken, moskeeën, synagogen of rouwcentra.

• Het is een plek waar symbolische bijeenkomsten plaatsvinden, op momenten dat Antwerpenaars nood hebben om hun angst, schok, droefheid, opluchting, ... met elkaar te delen.

• Het is een plek voor individuele zingeving: mensen die nood hebben aan bezinning, gebed, rust,... en zich niet thuis voelen in een klassieke kapel of moskee, kunnen de Stille Ruimte om het even wanneer binnenlopen.

• Het is ook een plek die ontmoetingskansen biedt.

In het programma van de stille ruimte is bewust geen parkeerruimte voorzien: het pand ligt immers op een kruispunt van verschillende belangrijke openbare vervoersverbindingen waardoor het zeer goed bereikbaar is. Bijkomende parkeerplaatsen zou daarenboven enkel maar meer auto’s naar de omgeving trekken waardoor de parkeerdruk op de omgeving enkel vergroot.

In het ontwerp zijn vier uitgangspunten voor het gebouw centraal:

Rationeel ruimtegebruik: Om het gebouw polyvalent en flexibel te kunnen gebruiken worden er verschillende zones gecreëerd door scheidingswanden en verschillende ingangen. De technische ontsluiting van het gebouw wordt in tegenstelling slechts langs één toegang en langs de achterkant van het gebouw georganiseerd. Hierdoor wordt het park autovrij gehouden. Verschillende sanitaire zones bedienen zowel het park als de stille ruimte.

Het monument herstellen: In nauw overleg met Onroerend Erfgoed, de stad Antwerpen en de heer Cor Van Gistende, die al een waardevolle historische studie heeft opgemaakt over de Zaal Harmonie, zal een grondig bouwhistorisch onderzoek worden gedaan.

Sfeer creëren: In het ontwerp van Kempen Til wordt er vanuit gegaan dat de monumentale sfeer van het oorspronkelijke ontwerp krachtig genoeg is om het ‘neutrale’ karakter van het programma in onder te brengen. Een sacrale sfeer proberen ze hierbij op te roepen door te spelen met het licht. Uit een aantal referentiebeelden blijkt trouwens dat bij veel sacrale en meditatieve ruimtes licht een grote impact heeft op de belevingservaring van een ruimte heeft. Licht is het meest simpele en krachtige middel om een ruimte een specifieke sfeer of uitstraling te geven.

Figuur 3.2-1: verschillende publiekstoegangen & één technische toegang

4.2.2 Uitgangspunten Harmoniepark

In gebieden met een hoge woondichtheid wil het district Antwerpen er over waken dat voldoende open ruimte behouden wordt en dat kleinschalig weefsel met extra mogelijkheid voor zachte recreatie, spelen, voetgangers en fietsers voorzien worden.

De leefkwaliteit op wijkniveau wordt bevorderd door verhoging van de kwaliteit van het groen in de publieke ruimte. Naast een belevingswaarde kan buurt- en wijkgroen eveneens fungeren als een ecologische stapsteen in verstedelijkt gebied. Het doel is dus om de woon- en leefkwaliteit te verbeteren om zo onder andere jonge gezinnen met kinderen terug naar de stad te brengen.

Het park vraagt om een duidelijke structuur waardoor het kan evolueren tot een buurtpark dat de grote aantrekkingskracht aankan. Het park heeft zeker potenties zowel als belevingsruimte en als rustpunt in een wijk waar groen en open ruimte schaars zijn.

Park Harmonie zal ontwikkeld worden als een groen buurtpark en op die wijze een aantrekkelijke ontmoetingsplaats zijn voor een mix van jonge en oude parkgebruikers. Om dit te laten slagen, moet in eerste instantie gezorgd worden voor duidelijkheid, voor een heldere en leesbare structuur. Zo wordt infrastructuur die aanzet tot spel voor kinderen, op doordachte wijze gecombineerd met de toekomstige rol van het gebouw Harmonie als Stille Ruimte. Verder worden de wanden beter afgewerkt.

Dit park vormt de tuin van de vele bewoners van appartementen, die hier komen om te genieten van de natuur, kinderen die spelen, bejaarden die samenkomen enz. Zowel de restanten van de 19^de eeuwse parkaanleg als de intussen oude bomen in het park vormen een grote waarde voor deze plek. Wil men volgens de ontwerpers de stadsvlucht efficiënt tegengaan dan zal men ervoor moeten zorgen dat dergelijke parken niet alleen in stand gehouden worden, maar ook een hoge kwaliteit bezitten, zodat de bewoners zicht aangetrokken voelen tot deze parken. Om deze reden pleiten de ontwerpers voor een grondige restauratie van het park als:

• Als historisch ensemble met het harmoniegebouw

• Een park dat een hoge kwaliteit heeft zowel qua inrichting, onderhoud en beleving

• Een park dat zich richt tot alle bevolkingsgroepen.

Een aantal uitgangspunten moeten het historische park in staat stellen zijn hedendaagse functies te kunnen laten vervullen:

• Landschap als basis: de elementen van het 19de eeuwse landschapspark -zoals het park oorspronkelijk was opgezet - zijn nog deels aanwezig. De ‘komvormige’ open ruimte met opgaande randen, de meanderende wandelpaden die verschillende zichten geven in het park, en een rijk bomenbestand karakteriseren het park. Dit is een bijzondere kwaliteit gekoesterd dient te worden. De oorspronkelijke romantische sfeer van het park wordt beter zichtbaar gemaakt. De glooiende centrale ruimte met opgaande randen en boomgroepen, en de slingerende paden in ‘natuurlijke‘ vormen worden als basis gebruikt om het park terug in haar sierlijkheid te herstellen. Sinds de oorspronkelijke aanleg van het park is er echter veel veranderd. Vandaag is er een duidelijke tweedeling in het park gekomen: rond het gebouw is het voornamelijk stenig, terwijl het zuidelijke deel van het park voornamelijk groen is. Deze tweedeling doet afbreuk aan het oorspronkelijke concept van het park.

• Optimalisatie padenstructuur en toegangen: oorspronkelijk was het park een ‘private’ tuin en had het park slechts één toegang. Vandaag is het een publiek park en zorgt het voor een belangrijke doorsteek tussen de Mechelsesteenweg en de Harmoniestraat. Hiermee maakt het park onderdeel uit van de wijk, toch leveren de huidige toegangen een aantal problemen op omdat ze een aantal logische richtingen combineren. Het voorstel is twee nieuwe toegangen te voorzien in het park: één ter hoogte van de huidige oversteek van de Koningin Elisabethlei, en één ter hoogte van de NO-hoek van het park. Er wordt zorg voor gedragen dat de typische beslotenheid van het park blijft behouden.

• Versterken relatie tussen het park en het gebouw: het park en de Harmonie zijn opgebouwd in een sterke onderlinge relatie, zowel naar gebruik als naar ruimtelijke structuur. Het contrast tussen het statige en symmetrische gebouw ten opzichte van het meanderende en ‘natuurlijke’ landschapspark vormt een belangrijk ensemble. De ruimte rond het gebouw is in de loop van de tijd meer en meer stenig geworden. Het gebouw en het park worden dichter bij elkaar gebracht. Als het gebouw opnieuw geopend wordt langs de parkzijde. Tegelijkertijd is het de bedoeling om de parksfeer zo dicht mogelijk tegen het gebouw te brengen. Daarom wordt er gekozen om de voorruimte voor het gebouw met gras in te vullen met een geschikte onderbouw voor intensief gebruik. De aansluiting op het openbaarvervoerknooppunt ‘Harmonie’ aan het Albertpark zal hierdoor verbeteren.

• Programma in park: het park heeft speelvoorzieningen die heel intensief gebruikt worden door de buurt. De ambitie is om deze speelruimte uit te breiden en beter te integreren in het park. Behalve de speelplek is er ook het grasveld dat intensief gebruikt wordt om te spelen of te picknicken. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen een formele speelplek met toestellen en een zone met spelaanleiding.

4.2.3 Uitgangspunten Nieuwe parkwand

De ontwerpers stellen op de zuidwestelijke hoek een nieuwbouw voor. In de voorstellen die zijn uitgetekend zou er plaats zijn voor 15 appartementen en lokalen voor bijvoorbeeld senioren of een jongerencentrum op de benedenverdieping. Deze publieke lokalen zouden een directe verbinding naar het park hebben.

Het gebouw past zich in hoogte en volume aan, aan zijn omgeving en vormt een transmitter naar zowel het park als de omliggende bebouwing. Vanuit het park ontstaat visueel een poort naar de achterliggende binnentuin.

Het afwerken van deze hoek moet de leesbaarheid van het park verbeteren. De bestaande hoek vormt een onduidelijke achterkantsituatie, die het geborgen karakter van het park aantast. Het is niet evident om deze hoek op een kwalitatieve manier in het park te integreren. Een Nieuwe parkwand kan echter deze achterkantsituatie oplossen, en voor een duidelijke en levendige parkwand zorgen.

Bouwhoogte, bouwdiepte, etc, zijn net als in de rest van het bouwblok voornamelijk bepaald door de bouwcode. De harmonieregel vormt in zowel uiterlijk als in bouwvolume de belangrijkste bepalende regel.

4.2.4 Wijzigingen t.o.v. het BPA:

Voor de realisatie van het hierboven voorgestelde project is een BPA wijziging niet noodzakelijk. Het harmoniegebouw blijft bestemd als gemeenschapsvoorziening (tevens reeds beschermd, dus een ruime invulling is sowieso mogelijk). Het Harmoniepark blijft tevens bestemd als parkgebied. Het RUP is wel noodzakelijk voor volgende wijzigingen:

• In functie van de nieuwe parkwand zal het pand aan de Harmoniestraat nr 27, (gemeenschapsvoorziening) en het parkgedeelte ervoor van bestemming moeten wijzigingen, zodat het park een rechte parkwand krijgt.

• Harmoniestraat 25A is feitelijk een woonhuis maar is gelegen in de zone voor gemeen-schapsuitrusting.

• De conciërgewoning van het Harmoniegebouw (aan de Mozartstraat) moet niet langer dienst doen als conciërgewoning en moet dus niet langer ingekleurd zijn als gemeenschaps-uitrusting.

In zowel de voorschriften als op het grafisch plan wordt zowel park als gebouw in één bestemmingszone ondergebracht. Harmoniegebouw en park vormen ruimtelijk één geheel en worden daarom terug samengebracht in één zone.